شما را به خود مشغول نموده ، عمرى را به اين كار لغو گذرانديد كه اين عده بگويند رجال ما بيشتر است ، و آن عده ديگر بگويند ما بيشتريم و به اين هم اكتفاء نكرديد تا آنكه به سر قبر مردگان خود رفته ، عدد آنها را به عدد زنده هايتان افزوديد ، و به مردگان بيشتر خود مباهات كرديد . و اساس اين معنا رواياتى است كه در شان نزول سوره وارد شده ، كه دو قبيله از انصار با يكديگر تفاخر مىكردند به داشتن مردانى از زندگان و در آخر از مردگان ، و در بعضى ديگر آمده كه اين جريان در مكه اتفاق افتاد ، بنى عبد مناف با بنى سهم مفاخرت كردند ، و به مفاخرت داشتن نفرات زنده اكتفاء ننموده ، در آخر مردگان را هم به حساب آوردند ، و سوره مورد بحث در شان آنان نازل شد ، و داستانش در بحث روايتى خواهد آمد ان شاء اللَّه . * ( « كَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ » ) * اين جمله ردع و تخطئه ايشان است از اينكه با سرگرمى به چنين امر بيهوده اى از اهداف مهمشان باز مانند . و جمله « به زودى خواهيد فهميد » تهديد ايشان است و معنايش - به طورى كه از مقام بدست مىآيد - اين است كه : به زودى به آثار سوء اين غفلت خود آگاه خواهيد شد ، و وقتى از زندگى دنيا منقطع شديد آن آثار سوء را خواهيد شناخت . * ( « ثُمَّ كَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ » ) * اين جمله ردع و تخطئه قبلى را تاكيد مىكند . ولى بعضى « 1 » گفته‌اند تاكيد آن نيست ، بلكه اولى مربوط به آگهى آنان در هنگام مرگ و دومى به آگهى در روز قيامت است . * ( « كَلَّا لَوْ تَعْلَمُونَ عِلْمَ الْيَقِينِ لَتَرَوُنَّ الْجَحِيمَ » ) * اين جمله ردعى است بعد از ردع تا سه بار آن را تكرار نموده ، تا مطلب را تاكيد كرده باشد ، و كلمه « يقين » به معناى علمى است كه شك و ترديد در آن راه نداشته باشد ، و جواب « لو - اگر » در جمله « اگر به علم يقين بدانيد » حذف شده ، تقدير كلام « لو تعلمون الامر بعلم اليقين لشغلكم ما تعلمون عن التباهى و التفاخر بالكثرة - اگر به علم يقين حقيقت امر را ببينيد آنچه ببينيد شما را از مفاخرت به كثرت نفرات باز خواهد داشت » بوده است . و جمله * ( « لَتَرَوُنَّ الْجَحِيمَ » ) * كلامى از نو است ، و لام در آن لام قسم است ، مىفرمايد : سوگند مىخورم كه به زودى جحيم را كه جزاى اين مفاخرت است خواهيد ديد . ديگران اينطور تفسير كرده و

--> ( 1 ) تفسير قرطبى ، ج 20 ، ص 172 .